Μια συνολική πρόταση αναδιάρθρωσης του ελληνικού κράτους, η οποία υπερβαίνει τα όρια μιας συμβατικής μεταρρύθμισης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, παρουσίασε ο Αλέξης Τσίπρας στην εκδήλωση της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης για τη διοικητική οργάνωση της χώρας.
Το «Σχέδιο Αριστοτέλης», όπως ονόμασε την πρότασή του για την Τοπική Αυτοδιοίκηση ο Αλέξης Τσίπρας, περιλαμβάνει κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων, μεταφορά αρμοδιοτήτων και πόρων στις αιρετές Περιφέρειες, επανεξέταση των συνενώσεων του «Καλλικράτη», επανασύσταση περισσότερων από εκατό δήμων, μητροπολιτική διακυβέρνηση σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη και νέο χρηματοδοτικό πλαίσιο για την Αυτοδιοίκηση.
Η πολιτική βαρύτητα που επιχείρησε να προσδώσει στην πρόταση ήταν εμφανής από την αρχή της ομιλίας του. Ο Αλέξης Τσίπρας δεν παρουσίασε το σχέδιο ως μια επιμέρους θεσμική παρέμβαση, αλλά ως την «πρώτη μεγάλη πράξη» μιας ευρύτερης «Νέας Μεταπολίτευσης». Στο σχήμα που περιέγραψε, το πρόβλημα της χώρας δεν είναι μόνο η σύνθεση ή η κατεύθυνση της εκάστοτε κυβέρνησης, αλλά η ίδια η αρχιτεκτονική του κράτους, η υπερσυγκέντρωση αποφάσεων στην Αθήνα και η αδυναμία των τοπικών κοινωνιών να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν τις δικές τους πολιτικές.
Η ομιλία ξεκίνησε με μια εικόνα εγκατάλειψης της ελληνικής υπαίθρου: ένα σχολείο σε ορεινό χωριό που δεν θα ανοίξει, επειδή δεν υπάρχουν πλέον παιδιά, και οικογένειες που εγκαταλείπουν τον τόπο τους όχι από επιλογή, αλλά επειδή δεν έχουν πρόσβαση σε εργασία, υγεία, παιδική φροντίδα και βασικές υποδομές. Απέναντι σε αυτή την εικόνα αντιπαρέβαλε την ασφυξία των μεγάλων πόλεων, όπου οι νέοι αδυνατούν να πληρώσουν το ενοίκιο, να φύγουν από το πατρικό σπίτι και να δημιουργήσουν οικογένεια.
Με αυτόν τον τρόπο, συνέδεσε το διοικητικό μοντέλο της χώρας με το δημογραφικό, το στεγαστικό και το περιφερειακό πρόβλημα. Η βασική θέση που διατύπωσε είναι ότι η ερήμωση της περιφέρειας και η υπερσυγκέντρωση στα μεγάλα αστικά κέντρα δεν αποτελούν δύο άσχετες εξελίξεις, αλλά διαφορετικές όψεις της ίδιας αποτυχίας: ενός κράτους που αποφασίζει κεντρικά, διαχειρίζεται το μεγαλύτερο μέρος των δημόσιων πόρων και αφήνει τους δήμους και τις περιφέρειες σε ρόλο εκτελεστή αποφάσεων που έχουν ληφθεί αλλού.
Ο πρόεδρος της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης υποστήριξε ότι οι δήμοι και οι περιφέρειες της χώρας διαχειρίζονται μόλις το 6,5% των δημόσιων δαπανών, όταν ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλέστηκε, περίπου στο 34%. Με βάση αυτή τη σύγκριση, έκανε λόγο όχι για αυτοδιοίκηση, αλλά για «ετεροδιοίκηση», περιγράφοντας ένα σύστημα στο οποίο οι αποφάσεις λαμβάνονται από το «υδροκέφαλο κέντρο», χωρίς ουσιαστική συμμετοχή των ανθρώπων που ζουν στις περιοχές τις οποίες αφορούν.
Από το συγκεντρωτικό κράτος στο «Κράτος-Στρατηγείο»
Η κεντρική ιδέα του «Αριστοτέλη» είναι η μετατροπή του σημερινού συγκεντρωτικού κράτους σε ένα «Κράτος-Στρατηγείο». Στο μοντέλο αυτό, η κεντρική διοίκηση θα διατηρεί τον σχεδιασμό των εθνικών πολιτικών, τον συντονισμό, τη θέσπιση στόχων και την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων, αλλά θα αποχωρεί σταδιακά από την καθημερινή εφαρμογή πολιτικών που, σύμφωνα με την πρόταση, μπορούν να ασκηθούν αποτελεσματικότερα από τις Περιφέρειες και τους Δήμους.
Πρόκειται για μια αντιστροφή της σημερινής διοικητικής λογικής. Αντί οι τοπικοί φορείς να αναμένουν εγκρίσεις, χρηματοδοτήσεις και κατευθύνσεις από τα υπουργεία, καλούνται να αποκτήσουν δικό τους σχέδιο, ευθύνη εφαρμογής και δυνατότητα λογοδοσίας απέναντι στους πολίτες. Ο Αλέξης Τσίπρας περιέγραψε αυτή τη μετάβαση ως σχεδιασμό της χώρας «από κάτω προς τα πάνω» και όχι «από πάνω προς τα κάτω».
Το σχέδιο στηρίζεται σε τέσσερις έννοιες: εγγύτητα, επικουρικότητα, αποτελεσματικότητα και δημοκρατική λογοδοσία. Η αρχή της εγγύτητας σημαίνει ότι μια απόφαση πρέπει να λαμβάνεται όσο το δυνατόν πιο κοντά στους ανθρώπους που επηρεάζει. Η επικουρικότητα προβλέπει ότι κάθε αρμοδιότητα πρέπει να ασκείται από το εγγύτερο διοικητικό επίπεδο, εκτός εάν αποδεικνύεται ότι μπορεί να εξυπηρετηθεί αποτελεσματικότερα σε ανώτερο επίπεδο. Η αποτελεσματικότητα συνδέεται με την παροχή υπηρεσιών που λειτουργούν στην πράξη, ενώ η λογοδοσία αφορά την άμεση πολιτική ευθύνη εκείνων που αποφασίζουν.
Πάνω από τις τέσσερις αυτές αρχές, η πρόταση θέτει μια δεσμευτική πολιτική παραδοχή: ότι οι πολίτες πρέπει να έχουν πρόσβαση στις ίδιες βασικές υπηρεσίες και στα ίδια δικαιώματα ανεξαρτήτως του τόπου κατοικίας τους. Η αναφορά «στο Μαρούσι και στην Τήλο, στο Κολωνάκι και στα Άγραφα» συμπύκνωσε την προσπάθεια να συνδεθεί η αποκέντρωση όχι μόνο με την ανάπτυξη, αλλά και με την ισότητα.
Περιφέρειες με δικό τους αναπτυξιακό συμβόλαιο
Ο πρώτος μεγάλος πυλώνας αφορά τις Περιφέρειες, οι οποίες στο σχέδιο αποκτούν αναβαθμισμένο αναπτυξιακό ρόλο. Κάθε Περιφέρεια προβλέπεται να συνάπτει με το κεντρικό κράτος ένα πολυετές αναπτυξιακό συμβόλαιο, στο οποίο θα περιγράφονται συγκεκριμένοι στόχοι, έργα, χρονοδιαγράμματα και μετρήσιμα αποτελέσματα.
Η λογική της πρότασης είναι ότι κάθε περιοχή πρέπει να μπορεί να σχεδιάζει το μέλλον της με βάση τα δικά της συγκριτικά πλεονεκτήματα, αντί να εντάσσεται σε ένα ενιαίο αναπτυξιακό υπόδειγμα που καταρτίζεται στο κέντρο. Η αποκέντρωση, κατά τον Αλέξη Τσίπρα, δεν αντιμετωπίζεται ως τεχνική αλλαγή στη δημόσια διοίκηση, αλλά ως βασική αναπτυξιακή στρατηγική.
Στην ίδια κατεύθυνση εντάσσεται και η πρόταση για τη δημιουργία μόνιμης δημόσιας υποδομής αποκέντρωσης. Η μετεγκατάσταση στην ύπαιθρο, σύμφωνα με το σκεπτικό του σχεδίου, δεν πρέπει να αποτελεί αποκλειστικά ατομικό ρίσκο για μια οικογένεια ή έναν επαγγελματία, αλλά να υποστηρίζεται από δημόσιες πολιτικές για την ενέργεια, την παραγωγή τροφίμων, τις υποδομές και την τεχνολογία.
Κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων
Η σαφέστερη ίσως διοικητική τομή του προγράμματος είναι η κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων. Ο Αλέξης Τσίπρας τις περιέγραψε ως ενδιάμεσο γραφειοκρατικό επίπεδο ανάμεσα στο κράτος και την Αυτοδιοίκηση, το οποίο δημιουργεί επικαλύψεις και μεγάλες καθυστερήσεις σε κρίσιμες υποθέσεις.
Ως χαρακτηριστικά παραδείγματα ανέφερε την οριοθέτηση ρεμάτων, τις κυκλοφοριακές ρυθμίσεις και άλλες εγκρίσεις που μπορεί να καθυστερούν επί μήνες. Σύμφωνα με την πρόταση, οι αρμοδιότητες των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων θα μεταφερθούν στις αιρετές Περιφέρειες, μαζί με το προσωπικό και τους αντίστοιχους οικονομικούς πόρους.
Η πρόβλεψη αυτή είναι κρίσιμη, καθώς η κατάργηση ενός διοικητικού επιπέδου χωρίς ταυτόχρονη μεταφορά στελεχών και χρηματοδότησης θα κινδύνευε να δημιουργήσει νέο κενό λειτουργίας. Για τον λόγο αυτό, το σχέδιο επιμένει στην αρχή ότι καμία αρμοδιότητα δεν μπορεί να μεταβιβάζεται χωρίς το ανθρώπινο δυναμικό και τα χρήματα που απαιτούνται για την άσκησή της.
Ενεργειακή κοινότητα σε κάθε Περιφερειακή Ενότητα
Στο ενεργειακό σκέλος, το σχέδιο προβλέπει τη δημιουργία ενεργειακής κοινότητας σε κάθε Περιφερειακή Ενότητα. Η παρέμβαση παρουσιάστηκε ως μέσο περιορισμού του ενεργειακού κόστους των δήμων και των δημοτικών επιχειρήσεων ύδρευσης και αποχέτευσης, οι οποίες επιβαρύνονται από τις καταναλώσεις σε δημοτικό φωτισμό, σχολεία, αθλητικές εγκαταστάσεις και αντλιοστάσια.
Η πρόταση περιλαμβάνει προτεραιότητα πρόσβασης στο ηλεκτρικό δίκτυο για τις δημοτικές ενεργειακές κοινότητες, δέσμευση ενεργειακού χώρου για τις ανάγκες της Αυτοδιοίκησης και επαναφορά του net metering, ώστε η παραγόμενη ενέργεια να συμψηφίζεται με την κατανάλωση των δήμων και των ΔΕΥΑ.
Προβλέπεται επίσης χρηματοδοτική προτεραιότητα στους τομείς της ενέργειας και των υδάτων, με ειδική μέριμνα για τους μικρούς, ορεινούς, νησιωτικούς και ακριτικούς δήμους. Η συγκεκριμένη πρόταση επιχειρεί να συνδέσει τη διοικητική αποκέντρωση με την ενεργειακή αυτονομία των τοπικών κοινωνιών.
Αναθεώρηση του «Καλλικράτη» και επανασύσταση δήμων
Ο δεύτερος βασικός πυλώνας αφορά τη δομή των δήμων. Ο Αλέξης Τσίπρας αναγνώρισε ότι ο «Καλλικράτης» υπήρξε σημαντική μεταρρύθμιση για την εποχή του, υποστήριξε όμως ότι δεκαπέντε χρόνια μετά είναι ορατές οι δυσλειτουργίες που προκάλεσαν οι εκτεταμένες και σε ορισμένες περιπτώσεις ανομοιογενείς συνενώσεις.
Σύμφωνα με την ομιλία, δημιουργήθηκαν δήμοι χωρίς επαρκή γεωγραφική, κοινωνική ή λειτουργική συνοχή, στους οποίους οι πολίτες βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση από τη διοικητική έδρα ή αισθάνονται ότι η τοπική εξουσία απομακρύνθηκε αντί να έρθει πιο κοντά τους.
Η κριτική συνοδεύτηκε από συγκεκριμένα παραδείγματα. Για τον Δήμο Βάρης-Βούλας-Βουλιαγμένης υποστηρίχθηκε ότι οι επιμέρους κοινότητες έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά και ανάγκες, ενώ έγινε ειδική αναφορά στη Βάρκιζα, η οποία, κατά τον Αλέξη Τσίπρα, έχει υποβαθμιστεί διοικητικά.
Αναφέρθηκαν επίσης ο Δήμος Κύμης-Αλιβερίου, όπου συνυπάρχουν οικισμοί και πόλεις με διαφορετική οικονομική φυσιογνωμία, ο Δήμος Μετεώρων, όπου ορισμένα χωριά απέχουν έως και 80 χιλιόμετρα από την έδρα, ο Δήμος Ωρωπού, καθώς και οι Δήμοι Διονύσου και Μάνδρας-Ειδυλλίας.
Η πρόταση προβλέπει ότι περισσότεροι από εκατό δήμοι μπορούν να επανακτήσουν την αυτονομία τους. Η επανασύσταση δεν παρουσιάστηκε ως γενικευμένη επιστροφή στο παλαιό καθεστώς, αλλά ως στοχευμένη αποκατάσταση περιοχών με ιδιαίτερη ιστορική ταυτότητα, πολιτιστική ή αρχιτεκτονική φυσιογνωμία, περιβαλλοντική σημασία και επαρκή κοινωνική συνοχή.
Το κρίσιμο ζήτημα που μένει να αποσαφηνιστεί είναι η διαδικασία με την οποία θα επιλεγούν οι δήμοι που θα διασπαστούν, τα πληθυσμιακά και οικονομικά κριτήρια βιωσιμότητας, καθώς και το κόστος δημιουργίας νέων διοικητικών δομών. Η ομιλία έθεσε την πολιτική κατεύθυνση, αλλά δεν παρουσίασε αναλυτικό χάρτη των νέων δήμων ούτε πλήρη μελέτη διοικητικής και οικονομικής βιωσιμότητας.
Μητροπολιτικοί σύνδεσμοι σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη
Παράλληλα με την επαναφορά μικρότερων και περισσότερο συνεκτικών δήμων, το σχέδιο προτείνει ισχυρότερη υπερτοπική διοίκηση στα μεγάλα αστικά κέντρα. Η φαινομενική αυτή αντίθεση αποτελεί κεντρικό στοιχείο του «Αριστοτέλη»: περισσότερη εγγύτητα στις τοπικές λειτουργίες, αλλά ταυτόχρονα ενιαίος σχεδιασμός για προβλήματα που ξεπερνούν τα όρια ενός δήμου.
Στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη προβλέπεται, ως πρώτο στάδιο, η δημιουργία ευέλικτων μητροπολιτικών συνδέσμων. Οι σύνδεσμοι αυτοί θα αποτελούν ενισχυμένες μορφές διαδημοτικής συνεργασίας και θα αναλαμβάνουν αρμοδιότητες όπως ο χωροταξικός σχεδιασμός, οι μεταφορές, η κινητικότητα, οι μεγάλες υποδομές, η διαχείριση των υδάτων, η αντιπλημμυρική προστασία, η πολιτική προστασία και η διαχείριση κοινόχρηστων και παράκτιων χώρων.
Οι επιμέρους δήμοι δεν καταργούνται ούτε χάνουν τις καθημερινές τοπικές λειτουργίες τους. Η μητροπολιτική δομή προορίζεται να καλύψει ζητήματα που σήμερα κατακερματίζονται ανάμεσα σε πολλούς δήμους, Περιφέρειες, υπουργεία και δημόσιους οργανισμούς.
Η πρόταση επιχειρεί να απαντήσει σε ένα υπαρκτό διοικητικό πρόβλημα: ζητήματα όπως η κυκλοφορία, τα αντιπλημμυρικά έργα, η ατμοσφαιρική ρύπανση ή η παράκτια διαχείριση δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά μέσα στα όρια ενός μόνο δήμου. Ωστόσο, θα απαιτηθεί σαφής κατανομή αρμοδιοτήτων, προκειμένου να μην προστεθεί ακόμη ένα επίπεδο διοίκησης πάνω στα ήδη υπάρχοντα.
Εθνική Πολιτική Γεωγραφικής Ισότητας
Η πρώτη από τις τέσσερις θεσμικές εγγυήσεις του σχεδίου είναι η καθιέρωση Εθνικής Πολιτικής Γεωγραφικής Ισότητας. Η πρόταση προβλέπει ότι κάθε σημαντική δημόσια πολιτική θα αξιολογείται εκ των προτέρων ως προς τις διαφορετικές επιπτώσεις που μπορεί να έχει στις ορεινές, νησιωτικές, ακριτικές, αστικές ή δημογραφικά φθίνουσες περιοχές.
Προτείνεται επίσης η ίδρυση Εθνικού Παρατηρητηρίου Γεωγραφικής Ισότητας, το οποίο θα παρακολουθεί τις περιφερειακές ανισότητες και θα συμβάλλει στην αναμόρφωση των κριτηρίων κατανομής των δημόσιων πόρων.
Η νησιωτικότητα, η ορεινότητα, η πληθυσμιακή συρρίκνωση και οι πραγματικές ανάγκες κάθε περιοχής θα πρέπει, σύμφωνα με το σχέδιο, να συνυπολογίζονται πριν από τη διάθεση χρηματοδότησης. Η πρόταση επιχειρεί έτσι να μεταφέρει τη συζήτηση από την τυπική ισότητα στη γεωγραφική δικαιοσύνη: η ίση μεταχείριση δεν σημαίνει πάντα ίση χρηματοδότηση, όταν το κόστος παροχής της ίδιας υπηρεσίας διαφέρει δραματικά από περιοχή σε περιοχή.
Νέο χρηματοδοτικό μοντέλο και οικονομική αυτονομία
Η δεύτερη θεσμική εγγύηση αφορά την οικονομική αυτονομία της Αυτοδιοίκησης. Ο Αλέξης Τσίπρας υποστήριξε ότι σήμερα οι δήμοι καλύπτουν με δικά τους έσοδα μόλις το 25% των δαπανών τους, ενώ 165 δήμοι καλύπτουν λιγότερο από το 20%. Με βάση τα στοιχεία που επικαλέστηκε, περίπου οι μισοί δήμοι της χώρας εξαρτώνται σχεδόν πλήρως από τις κρατικές επιχορηγήσεις.
Παράλληλα, αναφέρθηκε σε χρηματοδοτική απόκλιση άνω των 1,3 δισ. ευρώ για το λειτουργικό κόστος και άνω των 1,2 δισ. ευρώ για επενδύσεις, συντήρηση και αναβάθμιση υποδομών. Οι Κεντρικοί Αυτοτελείς Πόροι, ύψους περίπου 2 δισ. ευρώ ετησίως, επαρκούν, σύμφωνα με την παρουσίαση, κυρίως για μισθοδοσία, καθαριότητα, φωτισμό και τρέχουσες λειτουργίες, χωρίς να αφήνουν ουσιαστικό χώρο για επενδύσεις.
Το σχέδιο προβλέπει κατοχύρωση των ΚΑΠ ως σταθερού ποσοστού του ΑΕΠ, ώστε να μην εξαρτώνται από τις ετήσιες κυβερνητικές αποφάσεις. Προτείνεται επίσης η δημιουργία ενός δεύτερου, αποκλειστικά επενδυτικού σκέλους χρηματοδότησης.
Το πρώτο από τα τέσσερα χρηματοδοτικά εργαλεία είναι η απόδοση του συνόλου του τέλους ανθεκτικότητας στους δήμους. Ως σημερινή βάση υπολογισμού αναφέρθηκαν τα 582 εκατ. ευρώ που είχαν προϋπολογιστεί για το 2025.
Το δεύτερο εργαλείο αφορά την αύξηση του ποσοστού των αποθεματικών του Πράσινου Ταμείου που διατίθεται στους δήμους. Η πρόταση προβλέπει αύξηση στο 6%, από περίπου 2,7%, για τη χρηματοδότηση έργων με περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Το τρίτο αφορά τη διάθεση του 40% του νέου εθνικού φακέλου του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου 2028-2034 στην Τοπική και Περιφερειακή Αυτοδιοίκηση. Από το συνολικό αυτό ποσοστό, τουλάχιστον 6 δισ. ευρώ, δηλαδή το 15% του φακέλου σύμφωνα με την πρόταση, θα πρέπει να κατευθυνθούν αποκλειστικά σε έργα δήμων.
Το τέταρτο χρηματοδοτικό εργαλείο είναι ένας νέος «Φιλόδημος» ύψους 3,5 δισ. ευρώ ανά πενταετή αυτοδιοικητική θητεία. Η χρηματοδότηση θα προέρχεται από ετήσια δέσμευση 250 εκατ. ευρώ από το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης και από μόχλευση μέσω της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, ώστε το συνολικό ποσό να φθάνει τα 700 εκατ. ευρώ ετησίως.
Η εξαγγελία συνοδεύτηκε από αναφορά σε συνολικούς πόρους 13 δισ. ευρώ προς τους δήμους μέσα σε μία δημοτική θητεία και περίπου 15 δισ. ευρώ κατοχυρωμένων πόρων συνολικά. Ωστόσο, για την πλήρη αξιολόγηση αυτών των μεγεθών θα απαιτηθεί αναλυτική κοστολόγηση, σαφής διάκριση μεταξύ υφιστάμενων και νέων πόρων, καθώς και διευκρίνιση του βαθμού στον οποίο η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση μπορεί να δεσμευθεί εκ των προτέρων υπέρ της Αυτοδιοίκησης.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην τεχνική υποστήριξη των δήμων. Το σχέδιο προβλέπει αξιοποίηση της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων για τεχνική βοήθεια, μελέτες και ωρίμανση έργων, δημιουργία μηχανισμού τεχνικών συμβούλων για μικρούς και ορεινούς δήμους που δεν διαθέτουν επαρκείς υπηρεσίες, καθώς και σύσταση διαδημοτικών συνδέσμων για έργα που δεν μπορούν να υλοποιηθούν από έναν δήμο μόνο.
Επαναφορά του δεύτερου γύρου στις αυτοδιοικητικές εκλογές
Η τρίτη θεσμική εγγύηση αφορά τη δημοκρατική συμμετοχή και το εκλογικό σύστημα. Ο Αλέξης Τσίπρας τάχθηκε υπέρ της εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών με ποσοστό τουλάχιστον 50%. Όταν αυτό δεν επιτυγχάνεται στον πρώτο γύρο, προτείνεται να διεξάγεται δεύτερος γύρος ανάμεσα στους δύο πρώτους συνδυασμούς.
Παράλληλα, άσκησε κριτική στην προοπτική κατάργησης του δεύτερου γύρου, υποστηρίζοντας ότι ένα τέτοιο σύστημα θα ενίσχυε την κομματική επιρροή και θα μπορούσε να οδηγήσει στην εκλογή τοπικών αρχών χωρίς επαρκή κοινωνική νομιμοποίηση.
Η επαναφορά του δεύτερου γύρου εντάσσεται στην ευρύτερη θέση ότι οι δήμαρχοι και οι περιφερειάρχες χρειάζονται αυξημένη πλειοψηφία, ώστε να έχουν ισχυρή εντολή για τη διαχείριση σύνθετων τοπικών προβλημάτων.
Συμμετοχικοί προϋπολογισμοί και ενίσχυση των κοινοτήτων
Η συμμετοχική διακυβέρνηση παρουσιάστηκε ως μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες του «Αριστοτέλη». Οι πολίτες δεν θα περιορίζονται στην επιλογή δημάρχου και δημοτικού συμβουλίου ανά τέσσερα ή πέντε χρόνια, αλλά θα μπορούν να συμμετέχουν στην ιεράρχηση έργων και στην κατανομή μέρους του δημοτικού προϋπολογισμού.
Ο δήμος θα υποχρεούται να ορίζει εκ των προτέρων ποιο μέρος μιας απόφασης μεταφέρεται στους πολίτες. Η συμμετοχή μπορεί να αφορά την υποβολή προτάσεων, την επιλογή μεταξύ έργων, τη διατύπωση συμβουλευτικής γνώμης ή τον έλεγχο της υλοποίησης.
Οι τοπικές κοινότητες θα αποκτήσουν ενισχυμένες αρμοδιότητες για ζητήματα καθημερινότητας, ξεχωριστό προϋπολογισμό και θεσμοθετημένη ετήσια χρηματοδότηση. Η κατανομή των πόρων προβλέπεται να γίνεται με αντικειμενικά κριτήρια, χωρίς να απαιτείται ειδικό αίτημα ή πολιτική μεσολάβηση.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η δέσμευση ότι τα έργα που αποφασίζονται από τις συνελεύσεις των κοινοτήτων μέσω συμμετοχικού προϋπολογισμού θα εγγράφονται υποχρεωτικά στον δημοτικό προϋπολογισμό. Με τη διατύπωση «δεν είναι ευχή, είναι εγγραφή», ο Αλέξης Τσίπρας επιχείρησε να διαφοροποιήσει την πρόταση από διαδικασίες διαβούλευσης που δεν έχουν δεσμευτικό αποτέλεσμα.
Ψηφιακή και διαφανής Αυτοδιοίκηση
Η τέταρτη εγγύηση αφορά την ψηφιακή λειτουργία του συστήματος. Όλες οι βαθμίδες της Αυτοδιοίκησης προβλέπεται να χρησιμοποιούν ενιαία ψηφιακά συστήματα, με ανοικτά δεδομένα, κοινές προδιαγραφές και δυνατότητα παρακολούθησης των έργων και των δαπανών σε πραγματικό χρόνο.
Η πρόταση συνδέει τη διαφάνεια με την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης και την αξιολόγηση με την αποτελεσματικότητα. Οι πολίτες θα πρέπει να γνωρίζουν ποιο έργο έχει εγκριθεί, πόσο κοστίζει, ποιος είναι υπεύθυνος για την υλοποίησή του, σε ποιο στάδιο βρίσκεται και ποιο αποτέλεσμα έχει παραγάγει.
Για να λειτουργήσει, πάντως, ένα τέτοιο σύστημα απαιτεί όχι μόνο τεχνολογικές πλατφόρμες, αλλά ενιαία πρότυπα καταχώρισης, επαρκή στελέχωση των μικρών δήμων και μηχανισμούς ελέγχου της ποιότητας των δεδομένων.
Μια πρόταση με σαφή πολιτική στόχευση και ανοιχτά ερωτήματα
Το «Σχέδιο Αριστοτέλης» επιχειρεί να συνδέσει σε ένα ενιαίο πολιτικό αφήγημα την αποκέντρωση, την περιφερειακή ανάπτυξη, τη δημοκρατική συμμετοχή και τη μεταρρύθμιση του κράτους. Η φιλοδοξία του είναι σαφώς μεγαλύτερη από μια αλλαγή στον εκλογικό νόμο της Αυτοδιοίκησης ή από μια ανακατανομή μεμονωμένων αρμοδιοτήτων.
Η πρόταση περιλαμβάνει παρεμβάσεις που μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά τις ισορροπίες ανάμεσα στην κυβέρνηση, στις Περιφέρειες και στους Δήμους. Η κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων, η κατοχύρωση πόρων ως ποσοστού του ΑΕΠ, η διάθεση μέρους του τέλους ανθεκτικότητας στους δήμους, η επανασύσταση δήμων και η θεσμοθέτηση μητροπολιτικών συνδέσμων συνιστούν αλλαγές μεγάλης διοικητικής και δημοσιονομικής κλίμακας.
Ταυτόχρονα, το σχέδιο αφήνει ανοιχτά κρίσιμα ζητήματα. Δεν εξειδικεύεται ακόμη ποιοι ακριβώς δήμοι θα διασπαστούν, ποια θα είναι τα κριτήρια βιωσιμότητάς τους, πώς θα κατανέμονται οι νέες αρμοδιότητες και πώς θα αποφεύγονται συγκρούσεις μεταξύ δήμων, Περιφερειών και μητροπολιτικών συνδέσμων. Απαιτείται επίσης αναλυτική τεκμηρίωση για το δημοσιονομικό σκέλος και για το κατά πόσο οι προτεινόμενες ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις μπορούν να δεσμευθούν στον βαθμό που περιγράφεται.
Παρά τις εκκρεμότητες, το πολιτικό μήνυμα της παρουσίασης ήταν καθαρό. Ο Αλέξης Τσίπρας επιχείρησε να μεταφέρει τη συζήτηση από τη διαχείριση της σημερινής Αυτοδιοίκησης στον συνολικό ανασχεδιασμό του κράτους.
Παρουσίασε την αποκέντρωση όχι ως παραχώρηση εξουσίας από το κέντρο, αλλά ως προϋπόθεση δημοκρατίας, ανάπτυξης και γεωγραφικής ισότητας.
Στο κλείσιμο της ομιλίας του, χαρακτήρισε το «Σχέδιο Αριστοτέλης» νέο κοινωνικό συμβόλαιο για την Ελλάδα του 21ου αιώνα. Το βασικό πολιτικό στοίχημα που έθεσε είναι αν οι δήμοι και οι περιφέρειες θα αποκτήσουν πραγματικά την εξουσία, τους πόρους και το προσωπικό για να σχεδιάζουν το μέλλον τους ή αν η αποκέντρωση θα παραμείνει μία ακόμη διακηρυγμένη μεταρρύθμιση χωρίς εφαρμογή.
Η απάντηση δεν θα κριθεί μόνο από το εύρος των εξαγγελιών, αλλά από τη θεσμική εξειδίκευση, τη δημοσιονομική τεκμηρίωση και την ικανότητα του προτεινόμενου μοντέλου να ισορροπήσει δύο διαφορετικές ανάγκες: την εγγύτητα της διοίκησης προς τον πολίτη και την αποτελεσματική διαχείριση προβλημάτων που ξεπερνούν τα στενά όρια κάθε δήμου.
Πηγή
