Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ: Το ταξίδι από τον προσφυγικό Βύρωνα στην κορυφή της Σορβόννης και η αγάπη για το Βυζάντιο

Η είδηση του θανάτου της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ στα 99 της χρόνια σηματοδοτεί το τέλος μιας πορείας που για πολλούς έμοιαζε σχεδόν ανεξάντλητη. Όχι επειδή τη θεωρούσαν άφθαρτη ως πρόσωπο, αλλά γιατί επί δεκαετίες υπήρξε μια σταθερή μορφή στον πνευματικό και δημόσιο βίο. Ανήκε στη σπάνια κατηγορία διανοουμένων που συνδύαζαν τρεις ρόλους μαζί: την ερευνήτρια υψηλού επιπέδου, τη θεσμική πανεπιστημιακή προσωπικότητα και τη δημόσια φωνή που μιλούσε για την Ιστορία με τεκμήρια, αλλά και με βιωματική ένταση.

Η είδηση του θανάτου της, την Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου 2026, σκόρπισε θλίψη όχι μόνο στην ακαδημαϊκη κοινοτητα, καθώς η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ δεν κράτησε την ιστορική γνώση περιορισμένη στα πανεπιστημιακά έδρανα, την έφερε στον δημόσιο διάλογο, στη συζήτηση για την ταυτότητα, την παιδεία, τη θέση της Ελλάδας στον κόσμο.

Το όνομά της ταυτίστηκε όσο λίγων με τη μελέτη του Βυζαντίου. Σε μια εποχή που συχνά το Βυζάντιο αντιμετωπιζόταν ως «ενδιάμεση» περίοδος ανάμεσα στην αρχαιότητα και τον νεότερο ελληνισμό, εκείνη το ανέδειξε ως κομβικό κεφάλαιο ιστορικής συνέχειας. Για τη Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, το Βυζάντιο δεν ήταν περιθώριο – ήταν κλειδί κατανόησης της ελληνικής και ευρωπαϊκής πορείας.

Το ταξίδι από τον προσφυγικό Βύρωνα

Γεννημένη το 1926 στον Βύρωνα από οικογένεια μικρασιατικής καταγωγής, μεγάλωσε σε συνθήκες λιτές αλλά γεμάτες ζωντάνια. Έξι παιδιά στο ίδιο σπίτι, περιορισμένα μέσα, αλλά έντονη πνευματική περιέργεια. Έμαθε να διαβάζει πριν ακόμη πάει σχολείο, ακούγοντας τα αδέλφια της.

Η ίδια θυμόταν ως καθοριστική στιγμή τη θέα μιας βιβλιοθήκης σε ξένο σπίτι, μια εικόνα που της αποκάλυψε έναν κόσμο που ήθελε να κατακτήσει. Από νωρίς φάνηκε πως ο δρόμος της θα ήταν τα γράμματα.

Η εφηβεία της συνέπεσε με τα χρόνια της Κατοχής. Εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ και βίωσε από κοντά τις ταραγμένες εξελίξεις της δεκαετίας του ’40. Ακολούθησε την υποχώρηση του ΕΛΑΣ μετά τα Δεκεμβριανά και επέστρεψε στην Αθήνα μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Οι εμπειρίες αυτές δεν αποτέλεσαν απλώς πολιτική μνήμη· της έδωσαν μια βαθιά αίσθηση της Ιστορίας ως ζωντανής διαδικασίας. Αργότερα θα αντιμετώπιζε την ιστορική έρευνα όχι ως ουδέτερη καταγραφή, αλλά ως ερμηνεία ανθρώπινων διαδρομών.

Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ήταν άριστη φοιτήτρια, με έντονη προσωπικότητα. Όταν της επισημάνθηκε ότι η Αρχαιολογία δεν προσφερόταν για γυναίκες, απάντησε πως θα κάνει αυτό που αγαπά – ακόμη κι αν χρειαστεί, όπως είπε χαρακτηριστικά, να πουλά λεμόνια για να ζήσει.

Η στάση αυτή συμπύκνωνε τη φιλοσοφία ζωής της: ανεξαρτησία, επιμονή και προσήλωση στην επιλογή της.

Το Παρίσι ως σταθμός ζωής

Το 1953 φεύγει για το Παρίσι. Εκεί ανοίγεται μπροστά της ο κόσμος της ευρωπαϊκής διανόησης. Σπουδάζει, ερευνά, γράφει. Αναγορεύεται διδάκτωρ και εντάσσεται στο γαλλικό ερευνητικό σύστημα. Η διατριβή της για το Βυζάντιο και τη θάλασσα θεωρείται έργο αναφοράς.

Το 1967 εκλέγεται καθηγήτρια στη Σορβόννη. Η πορεία της θα είναι εντυπωσιακή: γίνεται η πρώτη γυναίκα πρόεδρος τμήματος και το 1976 η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην ιστορία του πανεπιστημίου. Σε έναν βαθιά ανδροκρατούμενο χώρο, εδραιώθηκε με το επιστημονικό της κύρος.

Πανεπιστήμιο και αλλαγή εποχής

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ πίστευε σε ένα ανοιχτό πανεπιστήμιο. Επιδίωκε τον διάλογο με τους φοιτητές της και δεν κρυβόταν πίσω από την έδρα. Όταν ήρθε ο Μάης του ’68, η ίδια είχε ήδη υιοθετήσει μια πιο σύγχρονη ακαδημαϊκή νοοτροπία.

Έβλεπε το πανεπιστήμιο ως ζωντανό οργανισμό που οφείλει να εξελίσσεται.

Δημόσια παρουσία και παρεμβάσεις

Παρέμεινε ενεργή στον δημόσιο διάλογο για δεκαετίες. Μιλούσε για την παιδεία, τον πολιτισμό, την ευρωπαϊκή πορεία της Ελλάδας, τα εθνικά ζητήματα. Οι τοποθετήσεις της συχνά προκαλούσαν συζήτηση, αλλά είχαν πάντα βαρύτητα.

Για σχεδόν 30 χρόνια υπήρξε πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, συμβάλλοντας στην πολιτιστική διπλωματία της χώρας.

Παρά το διεθνές της κύρος, διατηρούσε αμεσότητα και χιούμορ. Μιλούσε απλά, αφηγούνταν ιστορίες, δεν υιοθετούσε ύφος αυθεντίας. Μπορούσε να κινηθεί με την ίδια άνεση σε ακαδημαϊκά συνέδρια και σε καθημερινές συζητήσεις.

Αυτή η ανθρώπινη πλευρά την έκανε οικεία σε ευρύτερο κοινό.

Το «Όχι» στα Σκόπια

Το 1983 (ο Τίτο μόλις έχει πεθάνει), ο Φρανσουά Μιτεράν ταξιδεύει στο Βελιγράδι και τον συνοδεύουν ο Φρανσουά Μαρί Μπανιέ, o υπουργός Εξωτερικών Κλοντ Σεϊσόν, ο Ζακ Ατταλί και η Ελένη Αρβελέρ, που θα υπογράψει συμβάσεις με τα εκεί πανεπιστήμια.

«Οπως τρώμε, δίπλα μου κάθεται ο υπουργός Εξωτερικών της Γιουγκοσλαβίας που μιλάει με τον Σεϊσόν, και εκείνος, με τη σειρά του, λέει στον Μιτεράν: ”Κύριε πρόεδρε, ακούσατε αυτό που λέει ο συνάδελφός μου, ότι οι Μακεδόνες είναι σαν τους Παλαιστινίους και οι Ελληνες σαν τους Ισραηλινούς; Τους διώξανε, τους πήραν τα χωράφια τους, όλα τα πήραν και πρέπει να κάνουμε κάτι γι’ αυτούς”. Ο Μιτεράν με κοιτάζει –δεν ήξεραν ότι είμαι Eλληνίδα– του γνέφω ”όχι, δεν είναι έτσι”. Κι εκείνος απαντά αμέσως: ”Σεϊσόν, μη σας νοιάζει”. Λίγες μέρες μετά, στο ίδιο ταξίδι, μου ανακοινώνουν ότι το Πανεπιστήμιο των Σκοπίων θέλει να με κάνει επίτιμη διδάκτορα. Λέω: ”Όχι, ευχαριστώ”. ”Πώς όχι;”, Του λένε. ”Είμαι επίτιμη διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου”, απαντώ, ”και θεωρώ ότι το Βελιγράδι καλύπτει όλη τη Γιουγκοσλαβία”».

Το τηλεφώνημα του Γιάννη Λάτση

Είναι πρύτανης της Ακαδημίας των Παρισίων όταν της τηλεφωνεί ο Γιάννης Λάτσης.

«Δώστε μου τον αριθμό σας και θα σας πάρω εγώ», του λέει. Ο ίδιος εξεπλάγη, και το άφησε να φανεί, αλλά εκείνη, αφού τον κάλεσε, του εξήγησε: «Οποιοσδήποτε μπορεί να μου πει “εδώ ο κύριος Λάτσης”. Τώρα σας ακούω. Τι θέλετε να μου πείτε;». «Θέλω να κάνω ένα πανεπιστήμιο στην Αθήνα. Θα βάλω όλα τα λεφτά που χρειάζονται. Θα αγοράσω, ας πούμε, το Τατόι, για να το φτιάξω εκεί», της απαντά. «Λυπούμαι, κύριε Λάτση. Δεν μπορείτε να το κάνετε, γιατί το πανεπιστήμιο, τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Γαλλία, είναι θεσμός και είναι δημοσίου δικαίου. Αρα, δεν μπορείτε να δώσετε πτυχία. Μπορείτε να κάνετε ινστιτούτο, αλλά όχι πανεπιστήμιο».

Η συνομιλία εκείνη, με τη διορατικότητα του Γιάννη Λάτση, έγινε αφορμή για να γνωριστούν προσωπικά. «Καπετάνιε», του λέει μια φορά, αρκετά χρόνια μετά, όταν ήταν στην επικαιρότητα το θέμα των Σκοπίων. «Δεν αγοράζετε τα Σκόπια να τελειώνουμε;». Και εκείνος της απαντά: «Οχι ότι είναι ακριβά, αλλά… δεν πωλούνται πια· έχουν πωληθεί σε άλλον». Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έγινε φίλη και με την Εριέττα Λάτση και μια μέρα εκείνη την παρουσίασε σε δύο γιατρούς του Γιάννη Λάτση. «Θα σας γνωρίσω μια φίλη μου, η οποία είναι πιο πλούσια από εμένα». Εκείνοι την κοίταξαν με έκπληξη. «Τι λες, Εριέττα, στους ανθρώπους;». «Τους λέω την αλήθεια. Εσύ αυτό που έχεις μπορείς να το έχεις πάντα, ενώ εγώ αυτό που έχω κάποια στιγμή μπορεί να μην το έχω πια».

2015 – 2026

Στο Ελληνικό δημοψήφισμα του 2015 τάχθηκε υπέρ του «Ναι». Επίσης, τον Νοέμβριο του 2015 εξέδωσε μία ανακοίνωση και ένα βίντεο, με το οποίο δήλωσε την έμπρακτη στήριξή της για τον Κυριάκο Κ. Μητσοτάκη για τις εσωκομματικές εκλογές της Νέας Δημοκρατίας, αφιερώνοντάς του και ένα ποίημα.

Ισχυρίστηκε ότι στον τάφο της Βεργίνας είναι θαμμένος ο Μέγας Αλέξανδρος, το οποίο και αναλύει στο βιβλίο της «Ο Μέγας Αλέξανδρος των Βυζαντινών».

Μαζί με άλλες εξέχουσες προσωπικότητες τον Ιούνιο του 2019 ζήτησε την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου. Επίσης, διετέλεσε μέλος της Επιτροπής «Ελλάδα 2021» για τον εορτασμό των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ άφησε πίσω της ένα έργο που ξεπερνά τα επιστημονικά συγγράμματα. Άφησε έναν τρόπο σκέψης: ότι η ιστορία είναι εργαλείο αυτογνωσίας, ότι ο ελληνισμός έχει συνέχεια, ότι το Βυζάντιο αποτελεί θεμέλιο κατανόησης της ταυτότητάς μας.

Με τον θάνατό της, τα ελληνικά γράμματα χάνουν μια εμβληματική μορφή. Το αποτύπωμά της όμως παραμένει, στα πανεπιστήμια, στα βιβλία, στη δημόσια συζήτηση.