Ο πρωθυπουργός του Καναδά Μαρκ Κάρνει μπορεί να μην έχει την λάμψη του προκατόχου του, Τζάστιν Τριντό όμως, εκφώνησε μια ομιλία στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός η οποία θα μείνει στην ιστορία.
Όχι γιατί ο πρωθυπουργός του Καναδά ξεκίνησε την ομιλία του στο Νταβός με μια ρήση του Θουκυδίδη και με αναφορές στον Βάτσλαβ Χάβελ, αλλά γιατί επιχείρησε να εξηγήσει πως ο κόσμος μας αλλάζει και ότι ζούμε κοσμοϊστορικά γεγονότα.
Είναι ίσως ένα κείμενο το οποίο αν πάρει τις διαστάσεις και την απήχηση που του αξίζει θα οδηγήσει στην αφύπνιση των σκεπτόμενων πολιτών σε όλο τον κόσμο και θα κάνει πολλούς να συνειδητοποιήσουν ότι πρέπει να δράσουν πριν να είναι αργά και να μην επιτρέψουν να επικρατήσει για πολύ ακόμα το δίκαιο του ισχυρού.
Ο 60χρονος Μαρκ Κάρνεϊ, ο 24ος πρωθυπουργός του Καναδά έκανε για αρκετά λεπτά όσους τον άκουγαν από το παγωμένο Νταβός να αισθανθούν ότι βλέπουν τον κόσμο από ένα άλλο πρίσμα πιο διαυγές, πιο ξεκάθαρο. Με την ομιλία του ο Καναδός πολιτικός και οικονομολόγος έθεσε ένα μεγάλο δίλημμα στους ηγέτες του πλανήτη οι οποίοι βρίσκονται ενώπιον σημαντικών αποφάσεων για το μέλλον των χωρών τους.
Όλη η ομιλία
«Φαίνεται πως κάθε μέρα μας υπενθυμίζει ότι ζούμε σε μια εποχή ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων; ότι η διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες φθίνει, ότι οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει».
Και αυτό το απόφθεγμα του Θουκυδίδη παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο, ως η φυσική λογική των διεθνών σχέσεων που επανεμφανίζεται. Και μπροστά σε αυτή τη λογική, υπάρχει μια ισχυρή τάση για τις χώρες να συμμορφώνονται, να προσαρμόζονται, να αποφεύγουν τις συγκρούσεις, να ελπίζουν ότι η υποταγή θα τους εξασφαλίσει ασφάλεια.
Λοιπόν, δεν θα το κάνει.
Ποιες είναι λοιπόν οι επιλογές μας;
Το 1978, ο Τσέχος αντιφρονών Βάτσλαβ Χάβελ, μετέπειτα πρόεδρος, έγραψε ένα δοκίμιο με τίτλο «Η δύναμη των αδύναμων», στο οποίο έθεσε ένα απλό ερώτημα: πώς συντηρούνταν το κομμουνιστικό σύστημα;
Και η απάντησή του ξεκινούσε με έναν μανάβη. Κάθε πρωί, ο καταστηματάρχης τοποθετεί μια πινακίδα στη βιτρίνα του: «Προλετάριοι όλων των χωρών, ενωθείτε». Δεν το πιστεύει. Κανείς δεν το πιστεύει. Αλλά τοποθετεί την πινακίδα για να αποφύγει προβλήματα, για να δείξει συμμόρφωση, για να «τα έχει καλά». Και επειδή κάθε μανάβης σε κάθε δρόμο κάνει το ίδιο, το σύστημα επιβιώνει — όχι μόνο μέσω της βίας, αλλά μέσω της συμμετοχής των απλών ανθρώπων σε τελετουργίες που ιδιωτικά γνωρίζουν πως είναι ψευδείς.
Ο Χάβελ το ονόμασε αυτό «ζωή μέσα στο ψέμα». Η δύναμη του συστήματος δεν προέρχεται από την αλήθεια του, αλλά από την προθυμία όλων να συμπεριφέρονται σαν να ήταν αληθινό. Και η ευθραυστότητά του πηγάζει από την ίδια ακριβώς πηγή. Όταν έστω και ένας άνθρωπος σταματήσει να συμμετέχει, όταν ο μανάβης κατεβάσει την πινακίδα, η ψευδαίσθηση αρχίζει να ραγίζει.
Φίλοι μου, ήρθε η ώρα οι εταιρείες και τα κράτη να κατεβάσουν τις πινακίδες τους.
Για δεκαετίες, χώρες όπως ο Καναδάς ευημερούσαν μέσα σε αυτό που αποκαλούσαμε διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες. Ενταχθήκαμε στους θεσμούς της, επαινέσαμε τις αρχές της, ωφεληθήκαμε από την προβλεψιμότητά της. Και εξαιτίας αυτού, μπορούσαμε να ακολουθούμε εξωτερικές πολιτικές βασισμένες σε αξίες, υπό την προστασία της.
Γνωρίζαμε ότι η ιστορία της διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες ήταν εν μέρει ψευδής· ότι οι ισχυρότεροι εξαιρούνταν όταν τους συνέφερε· ότι οι εμπορικοί κανόνες εφαρμόζονταν ασύμμετρα· και γνωρίζαμε ότι το διεθνές δίκαιο εφαρμοζόταν με διαφορετική αυστηρότητα, ανάλογα με την ταυτότητα του κατηγορούμενου ή του θύματος.
Αυτή η μυθοπλασία ήταν χρήσιμη. Και ειδικότερα η αμερικανική ηγεμονία συνέβαλε στην παροχή δημόσιων αγαθών: ανοιχτές θαλάσσιες οδούς, ένα σταθερό χρηματοπιστωτικό σύστημα, συλλογική ασφάλεια και πλαίσια επίλυσης διαφορών.
Έτσι, βάλαμε την πινακίδα στο παράθυρο. Συμμετείχαμε στις τελετουργίες και, σε μεγάλο βαθμό, αποφεύγαμε να επισημαίνουμε το χάσμα ανάμεσα στη ρητορική και την πραγματικότητα.
Αυτή η συμφωνία δεν λειτουργεί πλέον.
Ας είμαι σαφής: βρισκόμαστε στη μέση μιας ρήξης, όχι μιας μετάβασης.
Τα τελευταία είκοσι χρόνια, μια σειρά κρίσεων — χρηματοπιστωτικών, υγειονομικών, ενεργειακών και γεωπολιτικών — αποκάλυψαν τους κινδύνους της προχωρημένης παγκόσμιας ολοκλήρωσης. Πιο πρόσφατα, όμως, οι μεγάλες δυνάμεις άρχισαν να χρησιμοποιούν αυτή την ολοκλήρωση ως όπλο: τους δασμούς ως μοχλό πίεσης, τις χρηματοπιστωτικές υποδομές ως μέσο εξαναγκασμού, τις αλυσίδες εφοδιασμού ως ευπάθειες προς εκμετάλλευση.
Δεν μπορείς να «ζεις μέσα στο ψέμα» της αμοιβαίας ωφέλειας μέσω της ολοκλήρωσης, όταν η ολοκλήρωση γίνεται η πηγή της υποταγής σου.
Οι πολυμερείς θεσμοί στους οποίους βασίζονταν οι μεσαίες δυνάμεις (ο ΠΟΕ, ο ΟΗΕ, οι COP, ολόκληρη η αρχιτεκτονική της συλλογικής επίλυσης προβλημάτων) απειλούνται. Ως αποτέλεσμα, πολλές χώρες καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: ότι πρέπει να αναπτύξουν μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία στην ενέργεια, στα τρόφιμα, στα κρίσιμα ορυκτά, στη χρηματοδότηση και στις αλυσίδες εφοδιασμού. Και αυτή η ώθηση είναι κατανοητή.
Μια χώρα που δεν μπορεί να θρέψει τον πληθυσμό της, να τον τροφοδοτήσει ενεργειακά ή να τον υπερασπιστεί, έχει λίγες επιλογές. Όταν οι κανόνες δεν σε προστατεύουν, πρέπει να προστατευτείς μόνος σου.
Αλλά ας είμαστε ειλικρινείς για το πού οδηγεί αυτό. Ένας κόσμος οχυρών θα είναι φτωχότερος, πιο εύθραυστος και λιγότερο βιώσιμος.
Και υπάρχει κι άλλη μια αλήθεια: αν οι μεγάλες δυνάμεις εγκαταλείψουν ακόμη και την προσποίηση των κανόνων και των αξιών υπέρ της ανεμπόδιστης επιδίωξης ισχύος και συμφερόντων, τα οφέλη του συναλλακτισμού θα γίνουν όλο και δυσκολότερα να αναπαραχθούν.
Οι ηγεμονίες δεν μπορούν επ’ αόριστον να «εμπορευματοποιούν» τις σχέσεις τους. Οι σύμμαχοι θα διαφοροποιηθούν για να αντισταθμίσουν την αβεβαιότητα. Θα αγοράσουν ασφάλεια, θα αυξήσουν τις επιλογές τους για να ανακτήσουν κυριαρχία — μια κυριαρχία που κάποτε θεμελιωνόταν σε κανόνες, αλλά πλέον θα αγκυρώνεται όλο και περισσότερο στην ικανότητα αντοχής στην πίεση.
Αυτή η αίθουσα γνωρίζει ότι αυτό είναι κλασική διαχείριση κινδύνου. Η διαχείριση κινδύνου έχει κόστος, αλλά το κόστος της στρατηγικής αυτονομίας και της κυριαρχίας μπορεί να μοιραστεί. Οι συλλογικές επενδύσεις στην ανθεκτικότητα είναι φθηνότερες από το να χτίζει ο καθένας το δικό του φρούριο. Τα κοινά πρότυπα μειώνουν τον κατακερματισμό. Οι συμπληρωματικότητες δημιουργούν θετικό άθροισμα.
Το ερώτημα για μεσαίες δυνάμεις όπως ο Καναδάς δεν είναι αν πρέπει να προσαρμοστούμε στη νέα πραγματικότητα. Πρέπει.
Το ερώτημα είναι αν θα προσαρμοστούμε απλώς χτίζοντας ψηλότερα τείχη ή αν μπορούμε να κάνουμε κάτι πιο φιλόδοξο.
Ο Καναδάς ήταν από τους πρώτους που άκουσαν το καμπανάκι κινδύνου, οδηγώντας μας σε μια θεμελιώδη αλλαγή της στρατηγικής μας στάσης. Οι Καναδοί γνωρίζουν ότι οι παλιές, άνετες παραδοχές μας, ότι η γεωγραφία μας και οι συμμαχίες μας εξασφάλιζαν αυτόματα ευημερία και ασφάλεια, δεν ισχύουν πλέον.
Η νέα μας προσέγγιση βασίζεται σε αυτό που ο Αλεξάντερ Στουμπ έχει ονομάσει «ρεαλισμό βασισμένο σε αξίες» — ή, για να το θέσω αλλιώς, στοχεύουμε να είμαστε ηθικοί και πραγματιστές. Με αρχές στη δέσμευσή μας στις θεμελιώδεις αξίες: κυριαρχία και εδαφική ακεραιότητα, απαγόρευση της χρήσης βίας, εκτός εάν συνάδει με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ρεαλιστές στην αναγνώριση ότι η πρόοδος είναι συχνά σταδιακή, ότι τα συμφέροντα αποκλίνουν, ότι δεν συμμερίζονται όλοι οι εταίροι τις αξίες μας.
Έτσι, εμπλεκόμαστε ευρέως και στρατηγικά, με τα μάτια μας ανοιχτά. Αντιμετωπίζουμε ενεργά τον κόσμο όπως είναι. Δεν περιμένουμε έναν κόσμο όπως θα θέλαμε να είναι.
Ρυθμίζουμε τις σχέσεις μας έτσι ώστε το βάθος τους να αντικατοπτρίζει τις αξίες μας και δίνουμε προτεραιότητα στη διευρυμένη εμπλοκή για να μεγιστοποιήσουμε την επιρροή μας, δεδομένης της ρευστότητας του κόσμου, των κινδύνων που αυτή συνεπάγεται και των διακυβευμάτων για το τι ακολουθεί.
Και δεν βασιζόμαστε πλέον μόνο στη δύναμη των αξιών μας, αλλά και στην αξία της δύναμής μας.
Χτίζουμε αυτή τη δύναμη στο εσωτερικό. Από τότε που ανέλαβε η κυβέρνησή μου, μειώσαμε τους φόρους στα εισοδήματα, στα κεφαλαιακά κέρδη και στις επιχειρηματικές επενδύσεις. Καταργήσαμε όλα τα ομοσπονδιακά εμπόδια στο διαπεριφερειακό εμπόριο. Επιταχύνουμε επενδύσεις ύψους 1 τρισεκατομμυρίου δολαρίων στην ενέργεια, την τεχνητή νοημοσύνη, τα κρίσιμα ορυκτά, τους νέους εμπορικούς διαδρόμους και άλλα. Διπλασιάζουμε τις αμυντικές μας δαπάνες μέχρι το τέλος της δεκαετίας, με τρόπους που ενισχύουν τις εγχώριες βιομηχανίες μας. Και διαφοροποιούμαστε ραγδαία στο εξωτερικό.
Έχουμε συμφωνήσει σε μια ολοκληρωμένη στρατηγική εταιρική σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση, συμπεριλαμβανομένης της συμμετοχής μας στο SAFE, το ευρωπαϊκό πλαίσιο αμυντικών προμηθειών. Υπογράψαμε 12 ακόμη εμπορικές και στρατηγικές συμφωνίες σε τέσσερις ηπείρους μέσα σε έξι μήνες.
Τις τελευταίες ημέρες, ολοκληρώσαμε νέες στρατηγικές συνεργασίες με την Κίνα και το Κατάρ. Διαπραγματευόμαστε συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου με την Ινδία, την ASEAN, την Ταϊλάνδη, τις Φιλιππίνες και τη Mercosur.
Κάνουμε και κάτι ακόμη: για να συμβάλουμε στην επίλυση παγκόσμιων προβλημάτων, ακολουθούμε τη λογική της μεταβλητής γεωμετρίας. Δηλαδή διαφορετικούς συνασπισμούς για διαφορετικά ζητήματα, βάσει κοινών αξιών και συμφερόντων.
Έτσι, στην Ουκρανία είμαστε βασικό μέλος του Συνασπισμού των Προθύμων και από τους μεγαλύτερους κατά κεφαλήν συνεισφέροντες στην άμυνα και την ασφάλειά της.
Στην κυριαρχία της Αρκτικής, στεκόμαστε σταθερά στο πλευρό της Γροιλανδίας και της Δανίας και στηρίζουμε πλήρως το μοναδικό τους δικαίωμα να καθορίσουν το μέλλον της Γροιλανδίας.
Η δέσμευσή μας στο Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ είναι ακλόνητη. Γι’ αυτό συνεργαζόμαστε με τους συμμάχους μας, συμπεριλαμβανομένων των χωρών της Βόρειας και Βαλτικής Ευρώπης, για την ενίσχυση των βόρειων και δυτικών πτερύγων της Συμμαχίας, με άνευ προηγουμένου επενδύσεις σε ραντάρ πέραν του ορίζοντα, σε υποβρύχια, σε αεροσκάφη και με στρατεύματα επί τόπου, στρατεύματα στον πάγο.
Ο Καναδάς αντιτίθεται σθεναρά στους δασμούς που αφορούν τη Γροιλανδία και ζητά στοχευμένες συνομιλίες για την επίτευξη των κοινών μας στόχων ασφάλειας και ευημερίας στην Αρκτική.
Στο πολυμερές εμπόριο, πρωτοστατούμε σε προσπάθειες γεφύρωσης της Δι-Ειρηνικής Συμφωνίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, δημιουργώντας ένα νέο εμπορικό μπλοκ 1,5 δισεκατομμυρίου ανθρώπων γύρω από τα κρίσιμα ορυκτά.
Δημιουργούμε αγοραστικές λέσχες με πυρήνα την G7, ώστε ο κόσμος να διαφοροποιηθεί από συγκεντρωμένες πηγές εφοδιασμού. Και στην τεχνητή νοημοσύνη, συνεργαζόμαστε με ομοϊδεάτες δημοκρατίες για να διασφαλίσουμε ότι δεν θα αναγκαστούμε τελικά να διαλέξουμε ανάμεσα σε ηγεμονίες και υπερ-παρόχους.
Αυτό δεν είναι αφελής πολυμερής προσέγγιση ούτε εξάρτηση από φθαρμένους θεσμούς. Είναι η οικοδόμηση συνασπισμών που λειτουργούν, ζήτημα προς ζήτημα, με εταίρους που μοιράζονται αρκετό κοινό έδαφος για να δράσουν μαζί. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό θα αφορά τη μεγάλη πλειονότητα των χωρών.
Δημιουργούμε ένα πυκνό πλέγμα σχέσεων – στο εμπόριο, στις επενδύσεις, στον πολιτισμό – από το οποίο μπορούμε να αντλήσουμε για τις προκλήσεις και τις ευκαιρίες του μέλλοντος.
Η άποψή μας είναι ότι οι μεσαίες δυνάμεις πρέπει να δρουν μαζί, γιατί αν δεν είμαστε στο τραπέζι, είμαστε στο μενού.
Θα έλεγα επίσης ότι οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν, προς το παρόν, να πορεύονται μόνες τους. Έχουν το μέγεθος της αγοράς, τη στρατιωτική ισχύ και τη μόχλευση για να επιβάλλουν όρους. Οι μεσαίες δυνάμεις δεν το έχουν. Και όταν διαπραγματευόμαστε μόνο διμερώς με μια ηγεμονία, διαπραγματευόμαστε από θέση αδυναμίας. Δεχόμαστε ό,τι μας προσφέρεται. Ανταγωνιζόμαστε μεταξύ μας για το ποιος θα είναι πιο υποχωρητικός.
Αυτό δεν είναι κυριαρχία. Είναι η παράσταση της κυριαρχίας ενώ αποδεχόμαστε την υποταγή.
Σε έναν κόσμο ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων, οι χώρες στο ενδιάμεσο έχουν μια επιλογή: να ανταγωνίζονται μεταξύ τους για εύνοια ή να ενωθούν για να δημιουργήσουν έναν τρίτο δρόμο με πραγματικό αντίκτυπο. Δεν πρέπει να αφήσουμε την άνοδο της σκληρής ισχύος να μας τυφλώσει απέναντι στο γεγονός ότι η δύναμη της νομιμοποίησης, της ακεραιότητας και των κανόνων θα παραμείνει ισχυρή, αν επιλέξουμε να τη χρησιμοποιήσουμε συλλογικά.
Και έτσι επιστρέφω στον Χάβελ. Τι σημαίνει για τις μεσαίες δυνάμεις να «ζουν την αλήθεια»;
Πρώτον, σημαίνει να ονομάζουμε την πραγματικότητα. Να σταματήσουμε να επικαλούμαστε τη διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες σαν να λειτουργεί ακόμη όπως διαφημίζεται. Να την αποκαλούμε αυτό που είναι: ένα σύστημα εντεινόμενου ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων, όπου οι ισχυρότεροι επιδιώκουν τα συμφέροντά τους χρησιμοποιώντας την οικονομική ολοκλήρωση ως μέσο εξαναγκασμού.
Σημαίνει συνεπή δράση, εφαρμογή των ίδιων προτύπων σε συμμάχους και αντιπάλους. Όταν οι μεσαίες δυνάμεις καταγγέλλουν την οικονομική πίεση από τη μία πλευρά αλλά σιωπούν όταν προέρχεται από άλλη, κρατούν ακόμη την πινακίδα στο παράθυρο.
Σημαίνει να χτίζουμε αυτό που ισχυριζόμαστε ότι πιστεύουμε, αντί να περιμένουμε την αποκατάσταση της παλιάς τάξης. Σημαίνει να δημιουργούμε θεσμούς και συμφωνίες που λειτουργούν όπως περιγράφονται και να μειώνουμε τη μόχλευση που επιτρέπει τον εξαναγκασμό.
Αυτό σημαίνει μια ισχυρή εγχώρια οικονομία. Πρέπει να είναι η άμεση προτεραιότητα κάθε κυβέρνησης.
Και η διεθνής διαφοροποίηση δεν είναι απλώς οικονομική σύνεση· είναι το υλικό θεμέλιο μιας έντιμης εξωτερικής πολιτικής, γιατί οι χώρες κερδίζουν το δικαίωμα να παίρνουν θέσεις αρχών όταν μειώνουν την ευαλωτότητά τους σε αντίποινα.
Ο Καναδάς έχει ό,τι θέλει ο κόσμος. Είμαστε ενεργειακή υπερδύναμη. Διαθέτουμε τεράστια αποθέματα κρίσιμων ορυκτών. Έχουμε τον πιο μορφωμένο πληθυσμό στον κόσμο. Τα συνταξιοδοτικά μας ταμεία είναι από τους μεγαλύτερους και πιο εξελιγμένους επενδυτές διεθνώς. Δηλαδή, έχουμε κεφάλαιο και ταλέντο. Έχουμε επίσης μια κυβέρνηση με τεράστια δημοσιονομική ικανότητα να δράσει αποφασιστικά. Και έχουμε αξίες στις οποίες πολλοί άλλοι φιλοδοξούν.
Ο Καναδάς είναι μια πλουραλιστική κοινωνία που λειτουργεί. Ο δημόσιος χώρος μας είναι θορυβώδης, ποικιλόμορφος και ελεύθερος. Οι Καναδοί παραμένουν δεσμευμένοι στη βιωσιμότητα. Είμαστε ένας σταθερός και αξιόπιστος εταίρος σε έναν κόσμο που μόνο τέτοιος δεν είναι — ένας εταίρος που χτίζει και εκτιμά τις σχέσεις μακροπρόθεσμα.
Και έχουμε κάτι ακόμη: την επίγνωση του τι συμβαίνει και την αποφασιστικότητα να δράσουμε ανάλογα. Κατανοούμε ότι αυτή η ρήξη απαιτεί περισσότερα από προσαρμογή. Απαιτεί ειλικρίνεια για τον κόσμο όπως είναι.
Κατεβάζουμε την πινακίδα από το παράθυρο.
Ξέρουμε ότι η παλιά τάξη δεν θα επιστρέψει. Δεν πρέπει να τη θρηνούμε. Η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική. Πιστεύουμε όμως ότι μέσα από τη ρωγμή μπορούμε να χτίσουμε κάτι μεγαλύτερο, καλύτερο, ισχυρότερο και δικαιότερο.
Αυτό είναι το καθήκον των μεσαίων δυνάμεων, των χωρών που έχουν περισσότερα να χάσουν από έναν κόσμο φρουρίων και περισσότερα να κερδίσουν από τη γνήσια συνεργασία.
Οι ισχυροί έχουν την ισχύ τους. Αλλά κι εμείς έχουμε κάτι: την ικανότητα να σταματήσουμε να προσποιούμαστε, να κοιτάζουμε κατάματα την πραγματικότητα, να χτίζουμε τη δύναμή μας στο εσωτερικό και να δρούμε από κοινού.
Αυτός είναι ο δρόμος του Καναδά. Τον επιλέγουμε ανοιχτά και με αυτοπεποίθηση. Και είναι ένας δρόμος ανοιχτός σε κάθε χώρα που θέλει να τον ακολουθήσει μαζί μας.
Σας ευχαριστώ πολύ.
Μαρκ Κάρνει,
Πρωθυπουργός του Καναδά,
Νταβός, Ελβετία, 20 Ιανουαρίου 2026
Πηγή
